Dok u Prištini odbrojavaju sate do presude i pripremaju se za ishod koji bi mogao biti predstavljen kao velika pobjeda, u Beogradu sa posebnom pažnjom iščekuju odluku Specijalizovanih vijeća Kosova o sudbini Hašima Tačija i ostalih bivših komandanata OVK, imajući u vidu da bi njihovo eventualno oslobađanje moglo otvoriti prostor za novi talas političkih pritisaka na Srbe.
Prvostepena presuda Tačiju, Kadriju Veseljiju, Redžepu Seljimiju i Jakupu Krasnićiju trebalo bi da bude izrečena 16. septembra u Hagu, čime će biti okončana prva faza jednog od najznačajnijih procesa koji se odnose na ratne zločine počinjene tokom sukoba na Kosovu i Metohiji. Uoči presude u Prištini su se pojavili murali i zastave OVK, kao i sat koji odbrojava vrijeme do izricanja odluke, dok su najavljena i nova okupljanja podrške bivšim komandantima.
U političkim krugovima već se govori o tome šta bi moglo uslijediti ukoliko Tači bude oslobođen. Lider Alijanse za budućnost Kosova Ramuš Haradinaj pominjao je mogućnost da Tači bude kandidat za predsjednika samoproglašenog Kosova. Tači zato nije samo bivši komandant OVK koji čeka sudsku odluku, već i bivši predsjednik Kosova i jedan od najvažnijih političara albanske političke scene poslije rata. Njegov povratak mogao bi promijeniti odnose snaga, posebno ako bi njegova Demokratska partija Kosova nakon oslobađajuće presude dobila novi politički zamah.
Optužnica i šest godina
Tači, Veselji, Seljimi i Krasnići uhapšeni su u novembru 2020. godine, a suđenje je počelo u aprilu 2023. Sva četvorica su se izjasnila da nisu krivi. Tužilaštvo je zatražilo da svaki od njih bude osuđen na po 45 godina zatvora. Optužnica ih tereti po deset tačaka, od kojih se šest odnosi na zločine protiv čovječnosti, a četiri na ratne zločine. Navode se progon, zatvaranje, nezakonito hapšenje i pritvor, drugi nehumani postupci, okrutno postupanje, prisilni nestanak, mučenje i ubistva.
Prema navodima iz optužnice, oko 407 ljudi bilo je pritvoreno u objektima pod kontrolom OVK, dok su najmanje 102 osobe ubijene. U predmetu je identifikovano 75 žrtava, među kojima 51 Srbin, 23 Albanca i jedan Rom. Tužilaštvo navodi da su zločini činjeni od marta 1998. do septembra 1999. godine, uz tvrdnje o postojanju zajedničkog plana usmjerenog protiv ljudi koji su smatrani protivnicima OVK.
Kako je nastao sud
Specijalizovana vijeća Kosova osnovana su nakon izvještaja Dika Martija iz 2011. godine, koji je iznio ozbiljne navode o zločinima pripadnika OVK, uključujući organizovani kriminal, nezakonita zatvaranja i trgovinu organima. Kosovske vlasti su 2015. godine usvojile ustavni amandman i zakon kojima je omogućeno osnivanje Specijalizovanih vijeća i Specijalizovanog tužilaštva. Iako su formalno dio pravosudnog sistema Kosova, vijeća imaju poseban status, sjedište u Hagu i u njihovom radu učestvuju međunarodne sudije i tužioci. Operativno su počela da rade 2017. godine, a mandat im obuhvata krivična djela povezana sa navodima iz Martijevog izvještaja i zločinima počinjenim tokom i neposredno nakon rata, od 1998. do 2000. godine.
Ova institucija nije nekadašnji Haški tribunal niti je dio Međunarodnog krivičnog suda, već posebna sudska institucija formalno uključena u kosovski pravni sistem, ali sa sjedištem u Hagu. Proces protiv Tačija, Veseljija, Seljimija i Krasnićija najveći je i politički najosjetljiviji predmet pred ovom institucijom.
Oslobađanje ili kazna
Bivši predsjednik skupštinskog Odbora za Kosovo i Metohiju Milovan Drecun kaže za “Glas Srpske” da bi oslobađajuća presuda predstavljala težak udarac za žrtve i porodice stradalih, ali i za nastojanja da se utvrdi odgovornost za zločine počinjene tokom rata.
– Ako ne bude odgovarajuće kazne, onda je to praktično opraštanje i legalizacija zločina OVK. U presudi mora da bude konstatovan udruženi zločinački poduhvat. Toliko je dokaza priloženo da bi to bio potpuni obrt da oni budu oslobođeni, ali videćemo – rekao je Drecun.
On ne isključuje ni mogućnost kazni koje bi, zbog vremena provedenog u pritvoru, mogle značiti njihov skoriji izlazak na slobodu. Zbog toga će i visina eventualnih kazni, a ne samo pitanje oslobađanja ili osude, imati značajne političke posljedice.
Promjena odnosa snaga
Istoričar Stefan Radojković smatra da bi povoljan ishod za Tačija mogao predstavljati značajan politički kapital za Demokratsku partiju Kosova i dodatno zakomplikovati poziciju Aljbina Kurtija. Oslobađajuća presuda mogla bi u albanskoj javnosti biti predstavljena kao potvrda njegove ratne i političke uloge, dok bi osuđujuća mogla izazvati snažne reakcije i biti predstavljena kao politička osveta.
Tačijev povratak mogao bi promijeniti odnose unutar albanskog političkog bloka. Haradinaj je već rekao da bi Tači, nakon presude, trebalo da se vrati na mjesto predsjednika privremenih institucija, navodeći da vjeruje u oslobađajuću presudu za svu četvoricu. Prema njegovim riječima, za Kosovo bi bila “čast” da se Tači vrati na čelo institucija.
Eventualna osuđujuća presuda, s druge strane, mogla bi dodatno oslabiti politički uticaj stare generacije lidera OVK i ojačati snage koje su politički kapital gradile na distanci od nekadašnjih komandanata.
Izvještaj Martija
Od hapšenja četvorice bivših komandanata OVK do najavljene presude proći će gotovo šest godina. Suđenje je počelo u aprilu 2023, a veliki broj dokaza i svjedoka, pitanja njihove zaštite i odvojeni postupak zbog nepoštovanja suda dodatno su produžili proces.
Zbog toga 16. septembar neće predstavljati kraj sudskog puta. I Tužilaštvo i odbrana imaju pravo na žalbu pa bi postupak mogao potrajati još godinama. Martijev izvještaj ostao je važan dio političke i pravne pozadine slučaja, ali tvrdnje o trgovini organima nisu u istom obimu obuhvaćene aktuelnom optužnicom. U Hagu se vodi i poseban postupak protiv Tačija i Veseljija zbog navodnog nepoštovanja suda i pokušaja uticaja na svjedoke.
Srbi i bezbjednost
Za Srbe na Kosovu i Metohiji presuda će biti važna i zbog pitanja kako će biti tumačeno ratno nasljeđe OVK. Eventualno oslobađanje Tačija i ostalih u Prištini bi moglo biti doživljeno kao potvrda njihove ratne i političke uloge, dok bi u srpskoj javnosti moglo biti shvaćeno kao još jedan dokaz da za zločine nad Srbima nije utvrđena odgovornost na najvišem nivou.
General major u penziji Mitar Kovač smatra da bi ishod procesa mogao imati direktne posljedice po Srbe. On očekuje da bi Tači, ukoliko bude oslobođen ili dobije kaznu koja bi omogućila njegov skoriji izlazak na slobodu, mogao ponovo aktivno da se uključi u politički život.
– Ako je neko procenio da Tači može biti opcija koja je kooperativnija, onda verujem da će i takav scenario da se primeni, a da će neko od ove četvorice biti osuđen, ali tek toliko da se pokrije vreme boravka u Hagu – kaže Kovač.
On, međutim, upozorava da bi osuđujuća presuda Tačiju mogla izazvati nove pritiske i represiju nad Srbima i to veću nego do sada. Istovremeno ocjenjuje da KFOR i EULEKS nisu pokazali spremnost da adekvatno reaguju na pritiske i incidente usmjerene protiv srpske zajednice.
Kovač dovodi u pitanje i širi politički kontekst rada suda, ocjenjujući da njegov rad ne treba posmatrati izolovano od političkih odnosa koji su obilježili prostor bivše Jugoslavije.
– Nemam sumnje da postoji neki centar, koji i dalje profitira od devedesetih i uopšte od raspada ovog dela sveta, ali postoji i neko ko je odlučio kako će taj sud da služi da bi se političke elite u ovom regionu držale pod kontrolom – naveo je Kovač.
Eventualne posljedice
Za Beograd presuda neće biti samo pitanje visine kazne ili oslobađanja četvorice bivših komandanata. Ona će biti posmatrana kroz položaj Srba na Kosovu i Metohiji, odnose Beograda i Prištine i ulogu međunarodne zajednice. Bez obzira na ishod, žalbeni postupak ostaviće slučaj otvorenim, ali bi prvostepena odluka mogla snažno uticati na političku atmosferu i odnos prema srpskoj zajednici.
Zato 16. septembar neće biti samo dan jedne sudske odluke. Mogao bi pokazati da li će se Tači iz Haga vratiti kao politički faktor i ponovo ući u borbu za uticaj u Prištini ili će stara generacija lidera OVK doživjeti najteži politički udarac poslije rata.
Prijetnje sudijama
Više od 150.000 ljudi okupilo se u subotu u Prištini na skupu podrške Hašimu Tačiju i ostaloj trojici bivših komandanata OVK uoči presude u Hagu. Trg Skenderbeg bio je ispunjen zastavama i obilježjima OVK, a skupu su prisustvovali i predstavnici albanskih političkih stranaka iz Albanije i Sjeverne Makedonije. Sa skupa je Hagu upućena i direktna poruka da razmisli o posljedicama prije donošenja odluke. Zbog očekivanih okupljanja 16. septembra prištinske vlasti pripremile su i poseban bezbjednosni plan, uz pojačanje policijskih snaga u glavnom gradu i posebne mjere oko međunarodnih predstavništava, sudova i tužilaštava.
