Mara Branković, lijepa kćerka despota Đurđa, bila je, poslije Olivere, druga srpska princeza koju su udali za turskog sultana. Za razliku od Olivere, Mara nije imala preveliki uticaj na svog muža, između ostalog i zato što je Murat II više volio muškarce, ali je njena biografija svakako vrijedna filmskog serijala…
Mara, kćerka despota Đurđa Brankovića i unuka Vuka Brankovića, rođena je 1418. u Vučitrnu, a još kao djevojka završila je na osmanskom dvoru, u haremu Murata II, kao druga žena turskog sultana.
Narodna pjesma bilježi da je u djetinjstvu bolovala od teške bolesti, a da je njen otac, iz zahvalnosti Bogu i starcu Joanikiju za čudesno izlječenje, sagradio manastir, po izliječenoj djevici nazvan Djevičin ili Djevič.
Narodni pjesnik bilježi i da je Mara bila veoma lijepa, da „ljepše nema u svih sedam vlaških kraljevina i u svoj butum turskoj carevini“.
Despot Đurađ, po dolasku na prijesto Srbije, dogovara sa suprugom Jerinom da Mari, kako bi zaštitili interese zemlje, udaju za turskog sultana Murata II.
Mara je tako postala druga srpska princeza koja je otišla u harem. Prva je bila njena baba-tetka, princeza Olivera Lazarević, kćerka kneza Lazara i kneginje Milice, supruga sultana Bajazita I.
Po Đurđevom preuzimanju vlasti, osmanlijske trupe harale su jugom i istokom srpske despotovine. Turci su zauzeli velike teritorije, čak i u unutrašnjosti zemlje, kao i gradove Niš i Kruševac.
Mir sklopljen sa Muratom II imao je teže uslove nego onaj sklopljen poslije Kosovske bitke. Danak Osmanlijama bio je daleko veći, a država daleko manja. Ipak, Murat, smatrajući da je novim mirom ponovo zagospodario Srbijom, dozvolio je Đurađu da, kako je ostao i bez stare i bez nove prestonice, Kruševca i Beograda, sazida novu. Tako je Branković otpočeo gradnju Smedereva, nove prestonice na obali Dunava, na granici sa Ugarskom.
Miraz kao desetogodišnji danak
Jedan od uslova za sklapanje novog mira s Osmanlijama bio je i udaja Đurđeve kćerke Mare za sultana Murata II i njen odlazak u harem.
Đurađ i Jerina morali su da sakupe ogroman miraz – 600.000 dukata, što je bilo više od desetogodišnjeg danka koji je Đurađ od 1428. godine plaćao Turcima. Vjenčali su se 1436. godine i Mara je bila druga i posljednja žena Murata II, koji je ranije oženio Halimu.
Sultan je, prema procjenama, bio 13 do 16 godina stariji od Mare. Kada su se vjenčali, imao je 32 godine, a Mara između 16 i 19 godina. Izvori ga opisuju kao neupadljivog čovjeka koji nije posebno isticao svoj autoritet. Ipak, za razliku od Olivere, Mara nije imala sreće u braku sa osmanskim vladarom, prije svega zato što je Murat II više volio muškarce nego žene.
„Nema mnogo sumnje u to da je Murat II bio, u najmanju ruku, biseksualac, ako ne i homoseksualac koji je imao seksualne kontakte sa ženama samo onoliko koliko je bilo neophodno da ostavi potomstvo“, kaže istoričar Nikola Giljen, autor knjige „Dvije srpske sultanije: Olivera Lazarević (1373–1444) i Mara Branković (1418–1487) – dvije biografije kao prilog istoriji srpsko-osmanskih odnosa 1389–1487“.
Giljen navodi da Mara nije uspjela da osvoji ljubav i naklonost svoga supruga, bez obzira na ljepotu, i podsjeća na zapise francuskog putopisca Bertrandona de la Brokijera o Muratu II:
„Poslije pića nalazi on najveće zadovoljstvo u ženama i malim dječacima sodomitima, a ima on 300 i više žena i 25 ili 30 dječaka koji su stalno sa njim, češće nego njegove žene“.
Stojan Novaković (1893) je zapisao da je Murat imao „naklonost i za sodomsku zabludu, te je držao, toga radi, 25–30 dječaka“.
Murat joj oslijepio braću
Mara, tako, nije poput Olivere mogla da učini mnogo toga za Srbiju, jer nije imala isti status na osmanskom dvoru kao njena starija rođaka. Dugo je bila potpuno pasivna, sve do 1441. godine kada sultan Murat izdaje naredbu da se oslijepe njena braća Grgur i Stefan, koji su bili u osmanskom zarobljeništvu.
Mara, nažalost, nije uspjela da ih spasi strašne sudbine. Naime, sultan Murat je želio da izađe u susret njenoj molbi, međutim kazna je izvršena momentalno, pa je glasnik sa naredbom da se kazna ne izvrši zakasnio.
„Činjenica da je Mara znala o Muratovoj, najvjerovatnije usmenoj naredbi za oslijepljenje Grgura i Stefana, kao i da je imala prilike da izađe pred sultana da moli za braću, govori da je već u tom trenutku njen položaj u haremu i na osmanskom dvoru bio daleko bolji nego nekoliko godina ranije“, kaže Nikola Giljen.
Mara je, kao i njena baba-tetka Olivera, ostala dosljedna u svojoj hrišćanskoj vjeri i sa Muratom II nije imala djece. Da li je i njoj, kao i Oliveri, urađen hirurški zahvat koji je trebalo da spriječi trudnoću, ne zna se pouzdano. To što se nije ostvarila kao majka, vratilo joj se, međutim, kroz veliko uvažavanje i poštovanje Muratovog nasljednika, Mehmeda II Osvajača.
Možda je na to uticala bliskost između Mehmedove majke i princeze Mare, koje su neko vrijeme zajedno živjele u Brusi.
„Mara je mogla biti i neka vrsta dadilje ili učiteljice princu Mehmedu, jer je njeno obrazovanje bilo daleko veće nego obrazovanje njegove majke – robinje. Zato ne čudi pisanje Karlovačkog rodoslova koji piše da Maru ‘car Mehmed ljubljaše i poštovaše kao rođenu majku’“, navodi Giljen.
Mehmed II Osvajač poštovao maćehu
Bliskost i međusobno poštovanje između Mehmeda i Mare doći će do izražaja od vremena Marinog povratka u Srbiju poslije Muratove smrti, pa sve do njene smrti 1487. godine. U tom periodu, mnogi istoričari smatraju da je Mara bila među najuticajnijim ženama Evrope.
Sultan Mehmed caricu Maru „poštovaše kao samu svoju majku, ugađajući njenim željama“, piše Grof Branković u svojim Hronikama. Poslije Muratove smrti, 1451. godine Mehmed pušta svoju maćehu da se vrati u Srbiju, darujući joj njen miraz, oblasti Toplicu i Dubočicu.
Mogla je Mara da postane vizantijska carica, ali je odbila bračnu ponudu Konstantina XI Paleologa, koji je bio udovac bez djece. Ona je odbila prosce rekavši da se zaklela da se više neće udavati.
Tako je i bilo. Okrenula se crkvi. Bila je veliki ktitor, ali se nije zamonašila. Boravaila je čak i na Svetoj Gori, gdje je pomagala manastire Hilandar, Sveti Pavle i Vatoped.
„Da je carica Mara boravila na Svetoj Gori, i pored opštepoznate zabrane, svjedoči i kapela podignuta na mjestu susreta Mare i monaha. Ta kapela, čiji freskopis je prikazivao i sam susret, postojala je sve do početka XX vijeka, kada ju je razorila bujica obližnjeg planinskog potoka. Svetogorci su na tom mjestu podigli novu kapelu 1928. godine, koja i danas postoji“, kaže Giljen.
Mara je po povratku u Srbiju živjela u Smederevu, zbog svoje žrtve duboko poštovana od strane oca, majke i srpskog naroda, sve dok, kao pristalica realnije turkofilske struje u srpskoj politici, nije morala da pobjegne na tursku teritoriju, bježeći od gnjeva i osvete brata despota Lazara i njegove supruge Jelene. Naselila se u Ježevu u blizini Sera, na imanjima koje joj je darovao sultan Mehmed II. Bio je to dobar izbor, budući da se ova zemlja nalazila na putu između Zapadne Evrope i Srbije ka Svetoj Gori i Osmanskom carstvu.
Poslije pada Srbije pod osmansku vlast 1459. godine, Mara je predstavljala najvažniji i najrealniji politički faktor u životu srpskog naroda. Kod nje su svraćali pobožni putnici na svom putovanju do Svete Gore, a Mara im je pomagala i pružala odmorište. Pomagala je brata Grgura, ujaka Tomu Kantakuzina, despoticu Jelenu, udovicu brata Lazara, a u Ježevu je utočište našla i kćerka despota Lazara, bosanska kraljica Mara-Jelena.
Ova umna žena imala je utjehu i utočište za svakoga, pa čak i za svoju snahyu Jelenu, od koje je svojevremeno pobjegla iz Srbije.
Koliki je bio njen uticaj u crkvenim krugovima vidi se iz toga što je njena želja bila presudna prilikom izbora nekolicine carigradskih patrijarha. Umrla je u Ježevu kod Drame 1487. godine, a sahranjena je u obližnjem manastiru Kosinica.
